USMarkets

Terugkijkend lijkt het alsof de geschiedenis zich daadwerkelijk dreigt te herhalen. Bovendien heeft het er alle schijn van dat de implosie van het communisme in 1989 juist tot de diepte van de huidige crisis heeft geleid. Immers, we dachten toen dat daarmee het kapitalisme definitief had gezegevierd. De vrije markt (w.o. privatiseringen) zonder voldoende ‘checks en balances’ kreeg ruim baan. De kredietuitgifte steeg naarmate de rente daalde. De risicoperceptie daalde evenredig mee. Intussen hebben we hiervoor opnieuw de rekening gepresenteerd gekregen. De fysieke ervaring van de vorige crisis in de jaren ’30 bleek nog slechts geschiedenis te zijn.

Nadat de autonome economische groei stokte, hebben de centrale overheden middels allerlei immense stimuli het stokje weer overgenomen. ‘Dat ‘blijkt ook te werken’: het Amerikaanse groeicijfer van het laatste kwartaal zou met maar liefst 5,7% zijn gestegen zonder dat de consumptie, werkgelegenheid, de kredietverstrekking en de vastgoedmarkt zijn aangetrokken! Dat is dan geen ‘geringe prestatie(!)’ en daarop is uiteraard dit jaar alle hoop gevestigd alsof een systeemcrisis en een onbeheersbaar hoge schuldenlast er nauwelijks meer toe doen.

In een recent interview met de Wall Street Journal liet voormalig Witte Huis econoom Michael Boskin (ten tijde van Bush Sr.) weten dat beleggers geen geloof meer kunnen hechten aan de economische en financiële statistieken van de U.S. overheid. Sterker, zei hij ‘het uitbrengen van dit soort onjuiste en misleidende informatie is tendentieus en gevaarlijk’.
Let wel, ten tijde van Bush Jr. verwerd dit euvel van kwaad tot erger.

Gebakken peren
Een disproportionele schuldenlast is alleen met lang en hard werken tot draagbare proporties terug te brengen. Na de Tweede Wereldoorlog was de economische situatie in Europa ook bar slecht met eveneens bizar hoge schulden. Echter, toen verkeerden we in de ‘prettige situatie’ dat het Amerikaanse Marshall Plan ons te hulp schoot om ons uit de puinhopen te werken. Voorts werd West-Europa aaneengesmeed tot een hecht blok tegen het communisme. Dat bracht extra motivatie met zich mee. De Europese economie onder leiding van Duitsland (das ‘Wirtschafswunder’) groeide als kool! Daarentegen zijn we nu in een verzadigingseconomie beland en staat ons een toenemende vergrijzing te wachten.

Daarbij komt dat het Oostblok uit elkaar is gevallen en merendeels aansluiting heeft gevonden bij de EU. Dat deel is eveneens in financieel zwaar weer terecht gekomen. Een groeigenerator zoals in Europa na WO II en thans in Azië waar men zich in rap tempo uit de armoede ontwikkelt, ontbreekt er momenteel in het ‘vrije’ Westen.

De gebakken peren staan intussen klaar te worden uitgeserveerd, terwijl we nog onvoorbereid zijn om de rekening te vereffenen. Maar uiteindelijk ontkomt niemand het restaurant zonder die te betalen, ongeacht hoeveel flessen champagne er zijn versnaperd. Als niemand aanbiedt de rekening te betalen, kan er nog wel even worden ‘doorgefeest’ maar dan……? Dat is in feite de situatie waarin we thans verkeren.

De bankiers
Als we de zaak verder op z’n beloop laten en onze centrale bankiers ons ‘goeie geld’ naar de kwaaie banks too big too fail laten blijven smijten, wordt de kiem gelegd voor sociale onrust. Op goed moment zal inspraak worden geëist in het reilen en zeilen van ons geldwezen. Evenzeer zoals er ten tijde van de Franse Revolutie (1789) meer inspraak in het reilen en zeilen van de staat werd geëist. Toen werd de arrogantie van de adel genadeloos afgestraft. 

Rolden er ten tijde van de Franse Revolutie letterlijk koppen, nu zou dat op z’n minst figuurlijk moeten gebeuren met figuren als Bernanke(!) en Trichet (Wellink als ‘vazal’ doet er niet eens toe). Zij zijn niet meer dan toezichthouders van regelgeving zonder voldoende oog te hebben gehad op of zelfs hebben gezwegen over wat er in de markt speelt. Toegegeven, hun mandaten waren niet afgestemd op de jongste fatale ontwikkelingen en de vereisten van deze tijd. Het ging toch altijd goed? Om te beginnen zou er in dit echelon als eerste het mes moeten worden gezet. De tijd van pappen en nathouden is definitief voorbij!

Obama’s nieuwe (anti) bankplan
Met zijn nieuwste plan de resterende banken w.o. JP Morgan, Citigroup, Bank of America en Fells Fargo de duimschroeven aan te draaien, hoopt Obama zijn reeds verspeelde ‘krediet’ bij het kiezersvolk te kunnen opvijzelen. Tevens wordt hiermee de inmiddels ‘beruchte’ Glass-Steagall Act uit 1999 ontmanteld. Deze wet voorzag er feitelijk in dat de banken met beleggers’ geld ‘voor eigen rekening’ konden gaan speculeren en allerhande onverantwoorde producten in de markt konden zetten. Hieronder vallen ook hedge funds en private equity investeringen. Velen beschouwen deze wet als de oorzaak van de huidige crisis maar deze was niet meer dan een katalysator. De oorzaak ligt in het loslaten van de dollar/goudkoppeling in 1971. Als gevolg van die ontkoppeling verdween het onderpand van de dollar, hetgeen de opvatting over papiergeld sterk heeft doen wijzigen. Of zijn bankenplan doorgaat, valt te betwijfelen omdat de grote banken dan niet meer aan de manipulatiespelletjes op de beurs, edelmetaal - en grondstoffenmarkten zullen kunnen meedoen. Daarmee breng je de beer in stelling.

Paal en perk aan de geldgroei
In essentie zal de geldgroei op een of andere manier opnieuw gekoppeld moeten worden aan de ‘harde reserves’ alsmede de hoogte van de economische groei. Elk krediet vereist immers een onderpand ter verzekering van aflossing c.q. terugbetaling. Meer geld in omloop zonder onderpand produceert meer schijngroei. Dat werkt buitengewoon verslavend en daardoor zijn velen van ons ook schijnrijk geworden. Reden waarom de huizenprijzen tot ver boven de verdiencapaciteit van de koper zijn gestegen. Dat maakte evenwel niet uit zolang de huizenprijzen bleven stijgen en de bank er nog een tandje krediet bij deed. Op de beurs zag je bijgevolg de koersen eveneens onevenredig stijgen.
Nieuw Bretton Woods
Het was bepaald geen toeval dat president Sarkozy juist het afgelopen weekend heeft aangedrongen op een Bretton Woods ‘nieuwe stijl’, duidend op nieuwe koppelingsafspraken. Hoewel dit uiteraard niet werd uitgesproken, ligt hieraan de angst voor een onstuitbaar inflatieproces (grondstoffen!) ten grondslag aangezet door de behoeftegroei in Azië.

Het geloof in bankpapier
Geld in de vorm van bankpapier is niet anders dan (staats)krediet. Dit woord is afkomstig van het Latijnse ‘credere’ = geloven =  een abstractie die in papier is geconcretiseerd (handiger dan bijvoorbeeld edelmetaal op zak, niet?) maar ooit als een door de staat uitgegeven I.O.Y. in edelmetaal. De bankindustrie is in de 13e eeuw ontstaan in Siena, de toenmalige hoofdstad van Toscanië. 

Door het loslaten van het ‘gouden’ onderpand konden politici hun voordeel (leuke dingen voor de mensen) putten, konden de centrale bankiers de geldpers ongelimiteerd laten draaien met het gevolg dat bij de commerciële banken de risicoperceptie achter de horizon verdween.  John Kenneth Galbraith’s gevleugelde uitspraak: ‘we compulsively associate unusual intelligence with leadership of the great financial institutions (‘we associëren bijzondere intelligentie automatisch met leiderschap van de grote financiële instituten’) bleek niet zo maar uit de lucht te zijn gegrepen. 

Niets geleerd
De nu ontstane situatie doet inderdaad sterk denken aan 1929 en volgende jaren. Toen de markt instortte, ging de geldkraan aanvankelijk verder open. Eveneens deed zich de vraag voor hoe lang er nog ‘anabole steroïden’ in ‘de patiënt’ konden worden gespoten. Men kwam na een paar jaar evenwel tot het inzicht dat het financiële systeem niet te saneren viel door schuld met meer schuld te ‘vergelden’. Keynes kreeg toen niet de kans zijn theorie te toetsen. Als aanhanger van Keynes kreeg Bernanke de mogelijkheid het gelijk van deze Britse econoom alsnog aan te tonen. Volgens de laatste berichten ligt de Amerikaanse schuldenberg intussen op een hoogte van een kleine $60 biljoen (60.0000 miljard) en daar blijft het niet bij! De ECB doet hierover wat Europa betreft het zwijgen toe. Die bouwt liever een nieuw hoofdkantoor in Frankfurt voor € 1,4 miljard. In het verleden heeft de bouw van een hoog en duur gebouw wel eens een signaalfunctie gehad voor een grote economische neergang. 

Elliott Wave  
Eén van de meest gevolgde economische golftheorieën is die van Elliott Wave. De uitdragers bij uitstek van deze theorie Robert Prechter en Robert McHugh spreken beiden van een ‘cataclysmic bear market’. Zij claimen op grond van hun bevindingen zelfs een zwaardere crash dan die van de jaren ’30. De sterke stimuleringsmaatregelen van de overheid zouden deze crash extra in de hand werken. Zij stellen dat het een illusie is dat je een economie weer op gang brengt door middel van datgene wat de stilstand heeft bevorderd: schuld!

De Long Wave Group (‘the bigger the top, the bigger the drop’)
De LW Group belicht de golfbeweging vanuit historisch oogpunt. ‘De Kondratieff golfbeweging (1837, 1876, 1929) geldt als hun ‘Leitmotiv’. Zij zagen bovendien dat het dieptepunt van de volgende crisis altijd dieper bleek dan het dieptepunt van de vorige. Dat lijkt logisch bij een grotere ‘kredietbom’. Zoals bekend gleed de economie ten tijde van de laatste grote depressiegolf in de jaren ’30 af naar een staat van absolute lethargie’. De vraag is nog steeds hoe het zou zijn gegaan zonder een Tweede Wereldoorlog en een daardoor  opbloeiende wapenindustrie. Achteraf bleek deze voor ons ‘een weldaad’.

Herhaling van de jaren ’30?
De huidige situatie afgezet op de daling van de Dow met 89,3% in de jaren ’30 zou dan straks een stand opleveren van rond 1000 punten. Een S&P koers/winstverhouding van circa 140 (op basis van de winstvooruitzichten) en een gemiddelde dividendopbrengst van 2% wijst eveneens op een nieuw crash scenario. Zou de historisch gemiddelde koers/winstverhouding terugkeren naar het niveau van 13,5 dan zit er niet meer in dan een stand van circa 100 punten of een Dow van inderdaad 1000 punten’. Volgens de Long Wave Group lijkt dit scenario onafwendbaar, te meer daar de schuldenpositie is gekwadrateerd en de remedie afwezig blijft. 

Het ‘ultieme denken’ komt voor ons uit het Westen. Zowel de LW Group als Elliott Wave zijn van Amerikaanse origine. Natuurlijk mag je gezien de ontwikkelingen uitgaan van een forse financieel/economische terugslag. Een ‘land slide’ tot een niveau van 1000 voor de Dow en een AEX dienovereenkomstig van 70 waag ik niettemin sterk te betwijfelen.

Men kan niet voorbijgaan aan de opkomst van de emerging markets. Deze vormden in de jaren ’30 nog geen enkele factor van betekenis. Met een ‘marktaandeel’ van ruim 20% in de wereldeconomie kun je deze ontwikkeling anno 2010 niet langer buiten beschouwing laten.

De opkomende markten laten een onverminderd hoge groei zien. Het valt moeilijk aan te geven in hoeverre dit blok de ‘vrije val’ van het Westen zal kunnen breken of keren, maar dat hiervan een zekere remmende werking uitgaat, zal niet te ontkennen zijn. Neem alleen maar de groeiende verkoopcijfers van westerse bedrijven actief op die markten!

De euro en de dollar
Intussen valt de weerspiegeling van de economische ontwikkelingen niet beter te vangen dan door te kijken naar de waardedaling van de euro en de dollar tegenover het edelmetaal. Beide munten zijn sinds begin deze eeuw met resp. 38%  en 28%  gedaald, terwijl de inflatiecijfers nagenoeg verwaarloosbaar zijn! Dat is niet zo vreemd als het lijkt, omdat het edelmetaal van ‘bovenaf’ (nog) buitenspel staat.

Als gevolg van de labiele financiële ontwikkelingen in de Zuid-Europese landen en de problemen binnen de voormalige Oostbloklanden komt de euro onder toenemende druk te staan. Hoewel de ECB zich vrijwel muisstil houdt, wordt er buiten Europa des te meer gerept over de nagenoeg onhoudbare situatie aan de zuidelijke en oostelijke periferie van Europa. Het lijkt alsof daarmee de minstens zo grote problemen binnen het Angelsaksische blok – V.S. en U.K. –  even naar de achtergrond zijn verschoven. Beter kan men zeggen dat er aanvankelijk te weinig oog bestond voor de problemen binnen Europa. Hierop volgt nu kennelijk een correctie.

Gezien de depreciatie van de euro met ruim 8% ten opzichte van de dollar sinds november vorig jaar lijkt de dollar als reservevaluta het voordeel van de twijfel te hebben. Bovendien geeft een populaire koopkrachtvergelijking Big Mac, die thans in de V.S. ca. 35% goedkoper is, de dollar het gelijk. Mede daarop gelet zou de euro weer in de richting van 1 op 1 kunnen worden gestuwd. Gezien de verkozen startverhouding van 1,16 op 1 begin deze eeuw is dit beslist geen malle gedachte. Alleen moet je er niet aan denken dat alles in dollars gekocht omgerekend in euro’s straks 35% duurder wordt, tenzij men voldoende edelmetaal bezit!

Robert Broncel
voor US Markets